Xã hội 17/1/2014 07:46

Con ngựa trong tâm thức dân gian người Việt

Trong mười hai con giáp, ngựa là một trong bảy con vật mà người Việt thuần hóa và gần gũi với đời sống con người. Ngựa cũng là con vật luôn có trong tâm thức dân gian của người Việt.

Là con vật thông minh, khôn ngoan, được con người yêu quý, ngựa mang một ý nghĩa tinh thần phong phú và giá trị biểu tượng cao, tạo nên những ảnh hưởng mạnh mẽ, đa dạng và tích cực trong đời sống văn hóa Việt Nam.

(Nguồn ảnh: Internet)

Trước hết, ngựa có nhiều loại, dựa vào màu lông có ngựa bạch (lông màu trắng), ngựa ô (lông màu đen tuyền), ngựa hồng (lông màu đen pha đỏ đậm), ngựa tía (lông màu tím đỏ pha đen), ngựa vằn (lông màu trắng sọc đen), ngựa kim (lông màu trắng mốc), ngoài ra còn có ngựa xám, ngựa đỏ, ngựa bích...

Dựa vào nước chạy có ngựa tế (chạy đua nước lớn), ngựa kiệu (chạy lúp xúp), ngựa sải (nhảy theo sải), dựa vào sức khỏe có ngựa bền (chạy dai sức), ngựa bở (chạy yếu sức), ngựa nục (mập béo), ngựa lao (đau ốm mất sức). Dựa vào tính chất công việc phục vụ có ngựa Ký, ngựa Kỳ (dùng cho chiến trận), ngựa Nô (dùng cho vận tải), ngựa Đài (dùng cho thông tin liên lạc, phục vụ sản xuất)…

Căn cứ vào đặc điểm, công việc, người ta lại chia ra: ngựa hoang, ngựa rừng, ngựa nhà, ngựa đua, ngựa kéo, ngựa cày… Bằng cách định danh, có thể phân loại khá lý thú về họ nhà ngựa.

Về ngựa chiến, theo tiêu chuẩn xưa đó phải là giống ngựa quý, thuần chủng, có 4 nước đại và 3 đợt nhảy cao, 9 đức tính tốt. Những ngựa chiến giỏi gồm: ngựa Thố (Thỏ), ngựa Câu (Ngựa Tơ), ngựa Kỳ (hay), ngựa Kí (Bền), ngựa Đề (Móng Thú), ngựa Tuấn (Đẹp), ngựa Lạc (Vui), ngựa Bảo (Quí), ngựa Phiêu (Béo)... Những chiến mã nổi tiếng thời xưa bao giờ cũng là một trong các loại trên (còn được gọi là thần mã) như ngựa Bạch Long Câu, Xích Kỳ, Hồng Lư, Thiên Mã…

Đối với ngựa đua, phải là ngựa đực, khỏe, chạy nhanh, có dáng hình cao ráo, gân to, thịt săn chắc, chân thẳng và thon chắc, móng chụm, ngực nở, cổ vạm vỡ, khoáy không quá cao, răng trắng đều, bờm dày, lông đều và không được có nhiều màu sắc, sờ vào mượt như lụa.

Những con ngựa còn lại, đặc biệt là ngựa lười nhác hay ngựa lai chỉ được dùng cho vận tải, liên lạc, cày bừa nông ngiệp và các công việc khác.

Là loài vật khôn ngoan, dù đi thật xa, thời gian qua thật lâu nhưng ngựa vẫn nhớ đường về "ngựa quen đường cũ". Ruột ngựa dài và thẳng, do đó thường hay được ví "thẳng như ruột ngựa". Ngựa lúc còn bé hay loăng quăng, nghịch ngợm, háu đá, gặp đâu đá đấy, cứ đá bừa đi "ngựa non háu đá", Mặt ngựa dài nên mới có câu "dài như mặt ngựa".

Ngựa khôn thường rất kén chủ. Nếu người không đủ tài trí điều khiển, thì nó bất phục. Một con ngựa tốt thường có tật nào đó, vì vậy người ta thường nói "ngựa hay lắm tật" (còn gọi là ngựa chứng). Vó ngựa rất nguy hiểm:"Hàm chó vó ngựa". Ngựa cũng rất có tình với chủ, với bầy: "một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ", hoặc "ngựa chạy có bầy, chim bay có bạn".

Trong văn hóa Việt, hình ảnh ngựa xuất hiện vừa phổ biến, đa dạng lại vừa hấp dẫn: "vành móng ngựa" là chỗ đứng của người bị truy tố nơi tòa án; "ghế ngựa" là giường gỗ độc đáo, đóng thành hai tấm hình chữ nhật, kê ghép lại trên hai cái mễ; "mã tấu" là dao dài, to bản, mũi vát nhọn; "mã vũ" là thiết bị âm nhạc làm từ lông đuôi ngựa, dùng để kéo đàn nhị .v.v...

Trong động vật, liên quan đến ngựa có bọ ngựa, cá ngựa, sóc ngựa, dơi ngựa, gấu ngựa... Thực vật có cây ké đầu ngựa, cỏ roi ngựa, lau đuôi ngựa .v.v... Hình ảnh ngựa hiện diện trong nhiều loại địa danh ở nước ta: núi Mã Yên, Mã Hương, Mã Trường, Thiên Lý Mã (Ninh Bình), sông Mã (Thanh Hóa), đền Bạch Mã, phường, bến xe và đường phố Kim Mã (Hà Nội), và cả trong các trò chơi dân gian...

Trong hệ lịch can chi, chi Ngọ là một chi quan trọng, mang những ý nghĩa triết lý và nhân văn sâu sắc. Giờ Ngọ kéo dài từ 11 đến 13 giờ, khoảng thời gian sáng sủa nhất trong ngày (chính ngọ là đúng 12 giờ trưa, lúc Mặt Trời ở thẳng đứng trên đỉnh đầu).

Tháng con ngựa là tháng Năm âm lịch, giữa mùa hạ, cây cối xanh tốt, sung mãn nhất, ra hoa kết quả nhiều nhất, con người cũng dồi dào sinh lực nhất và tương quan trời - đạt đến độ hài hòa tối đa. Quan niệm tín ngưỡng còn cho rằng người tuổi Ngọ thường năng động, tài giỏi, thành đạt và gặp nhiều may mắn, hạnh phúc trong đời

Trong kiến trúc, tạo hình, trang trí. ngựa được thể hiện đa dạng trên tranh, bia, miếu, đình, đền, chùa, nhà thờ, cung điện, công sở… với đủ loại chất liệu: đất, đá, vữa, đồng, gỗ, mực... và bằng nhiều kỹ thuật: tạc, đắp, nặn, chạm, khắc, đúc, nung, vẽ...

Trong rất nhiều đình, đền, chùa vẫn thờ cặp tượng gỗ gồm bạch mã (ngựa trắng) và xích mã (ngựa đỏ), bức chạm khắc vân mã (ngựa bay trên mây) hoặc mã hầu (khỉ cưỡi ngựa)... Tranh vẽ ngựa cũng xuất hiện khá sớm với các bức địa mã (ngựa ăn cỏ), tòng giá (theo hầu ngựa), tỳ giá (dong ngựa)…

Xung quanh con ngựa, dân gian cũng có nhiều so sánh thú vị. Để phê phán những hiện tượng xấu, có các thành ngữ: "ngựa bất kham", "ngựa quen đường cũ"... Chỉ sự ghen đua lố bịch thì có "ngựa lồng, cóc cũng lồng"… Ám chỉ kẻ xấu thì dùng "đầu trâu mặt ngựa", chỉ sự may rủi (họa - phúc) có câu "ngựa Tái Ông" (Tái Ông thất mã), sự thăng tiến hay hạ bệ có câu "lên voi xuống ngựa".

Công việc chóng vánh, sớm hoàn thành thì có câu "nhanh như ngựa". Phải bất đắc dĩ dùng một vật nào đấy không tương xứng với việc lớn thì có câu: "thiếu voi phải dùng ngựa", chỉ sự thay đổi trắng đen của lòng người khó dò, ta thường nói "ngựa hươu thay đổi".

Điểm qua kho tàng tục ngữ, thành ngữ, ca dao của người Việt, còn có rất nhiều hình ảnh đề cập đến ngựa:

Ngựa xe như nước, áo quần như nêm: Nơi phồn hoa có nhiều người qua lại

Ngưu tầm ngưu mã tầm mã: Những người giống nhau thường tập hợp lại với nhau.

Da ngựa bọc thây: Sự hy sinh của người lính trên chiến trường (Xác họ thường được bọc trong da ngựa thay cho quan tài).

Đầu trâu mặt ngựa: Những kẻ vô lại, kẻ đại bất lương.

Lên xe, xuống ngựa: Người có cuộc sống xa hoa, phú quý.

Đơn thương, độc mã: Một mình chống lại khó khăn, không có sự trợ giúp của ai.

Một lời nói ra bốn ngựa khó tìm (Nhất ngôn ký xuất tứ mã nan truy): Một lời nói vô ý khi ra khỏi miệng rất khó có thể lấy lại được.

Bóng ngựa qua cửa sổ: Bóng ngựa lướt qua khe cửa - chỉ sự trôi nhanh của thời gian.

Đường dài mới hay sức ngựa: Trải quan thời gian, người ta mới có thể biết được những phẩm chất của nhau.

Thay ngựa đổi chủ: Rời bỏ một phe phái để đi theo một phe phái khác.

Ngựa nào gác được hai yên: Không thể đồng thời phụng sự hai sự nghiệp lớn.

Chạy như ngựa vía: chạy rất nhanh.

Được đầu voi đòi đầu ngựa: Người có lòng tham không đáy

Rõ ràng, đề cập đến con ngựa song cũng chính là bàn về con người vậy. Thế mới biết dân gian ta tinh tế và sâu sắc biết chừng nào. Nhân dịp năm mới Giáp Ngọ, xin được kể ra vài điều thú vị về hình ảnh con ngựa để hầu chuyện bạn đọc gần xa.
Xem thêm các tin liên quan đến: Con ngựa trong tâm thức dân gian người Việt
TIN MỚI HƠN
TIN CŨ HƠN

Bài nhiều người đọc
Cty CP xây dựng cấp thoát nước số 12, chi nhánh tại Phú Yên: Giúp người lao động hiểu rõ hơn về ATVSLĐ

Cty CP xây dựng cấp thoát nước số 12, chi nhánh tại Phú Yên: Giúp người lao động hiểu rõ hơn về ATVSLĐ

Mật phục bắt xe, nghe tài xế kể

Mật phục bắt xe, nghe tài xế kể "chiêu" lách trạm

Anh hùng tiểu đoàn 306...

Anh hùng tiểu đoàn 306...

Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Sinh Hùng hội kiến Thủ tướng Lào

Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Sinh Hùng hội kiến Thủ tướng Lào

Sự thật về nước Mỹ

Sự thật về nước Mỹ

Những người lính đảo mang dáng hình Tổ quốc

Những người lính đảo mang dáng hình Tổ quốc

Những đám đông kỳ lạ hay “gì cũng coi”

Những đám đông kỳ lạ hay “gì cũng coi”

Xem xét, lắp đặt đèn tín hiệu giao thông ở một số ngã tư

Xem xét, lắp đặt đèn tín hiệu giao thông ở một số ngã tư

Hà Nội: Triển khai thí điểm vé xe bus điện tử từ tháng 10

Hà Nội: Triển khai thí điểm vé xe bus điện tử từ tháng 10

Vào lớp 1, bé phải đóng hơn 5 triệu đồng

Vào lớp 1, bé phải đóng hơn 5 triệu đồng

Có thể bạn quan tâm
Phát lệnh thông xe đường 150cao tốc dài nhất Việt Nam

Phát lệnh thông xe đường 150cao tốc dài nhất Việt Nam

Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng phát lệnh thông xe đường cao tốc Nội Bài – Lào Cai

Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng phát lệnh thông xe đường cao tốc Nội Bài – Lào Cai

Cơ quan thẩm quyền phải có trách nhiệm trả lời đơn thư của công dân

Cơ quan thẩm quyền phải có trách nhiệm trả lời đơn thư của công dân

Sắp khởi công 7 dự án giao thông lớn

Sắp khởi công 7 dự án giao thông lớn

Đường dây 500kV Bắc Nam gặp sự cố 2 lần do cháy rừng

Đường dây 500kV Bắc Nam gặp sự cố 2 lần do cháy rừng

Tai nạn giao thông, 1 người chết, 2 bị thương nặng

Tai nạn giao thông, 1 người chết, 2 bị thương nặng

Hai người đàn ông suýt chết khi cứu cô gái nhảy cầu tự tử

Hai người đàn ông suýt chết khi cứu cô gái nhảy cầu tự tử

Lai Châu: Sạt  lở núi, gây ách tắc giao thông trên Quốc lộ 4D

Lai Châu: Sạt lở núi, gây ách tắc giao thông trên Quốc lộ 4D

Toàn cảnh thế giới - 31/8/2014

Toàn cảnh thế giới - 31/8/2014

Dừng lại mặc áo mưa, hai ông cháu bị xe tải đâm bay xuống ruộng

Dừng lại mặc áo mưa, hai ông cháu bị xe tải đâm bay xuống ruộng

Nổi bật trên danviet.vn
“Qua mặt” đàn em Hồ Ngọc Hà chính thức đại diện Việt Nam tham dự EMA 2014

“Qua mặt” đàn em Hồ Ngọc Hà chính thức đại diện Việt Nam tham dự EMA 2014

TRỰC TIẾP U19 Myanmar 0-2 U19 Việt Nam (H1): Siêu phẩm nối tiếp siêu phẩm

TRỰC TIẾP U19 Myanmar 0-2 U19 Việt Nam (H1): Siêu phẩm nối tiếp siêu phẩm

1h45, TRỰC TIẾP Dortmund - Arsenal: Đại tiệc bóng đá tấn công

1h45, TRỰC TIẾP Dortmund - Arsenal: Đại tiệc bóng đá tấn công

9 sinh viên ĐH Quảng Nam ngất xỉu, co giật giữa giờ học thể dục

9 sinh viên ĐH Quảng Nam ngất xỉu, co giật giữa giờ học thể dục

Dòng sự kiện Nức lòng vì U19 Việt Nam    19h, TRỰC TIẾP U19 Việt Nam - U19 Nhật Bản: Cờ, áo, băng rôn “cháy hàng”

Dòng sự kiện Nức lòng vì U19 Việt Nam 19h, TRỰC TIẾP U19 Việt Nam - U19 Nhật Bản: Cờ, áo, băng rôn “cháy hàng”

TP.HCM: Cách ly thêm 3 trường hợp về từ vùng dịch Ebola

TP.HCM: Cách ly thêm 3 trường hợp về từ vùng dịch Ebola

“Vỡ trại” cai nghiện tại Hải Phòng, hàng trăm học viên bỏ trốn

“Vỡ trại” cai nghiện tại Hải Phòng, hàng trăm học viên bỏ trốn

Bất chấp công an, côn đồ vẫn tấn công phóng viên gây thương tích

Bất chấp công an, côn đồ vẫn tấn công phóng viên gây thương tích

22h, TRỰC TIẾP M.U - QPR: Mệnh lệnh phải thắng

22h, TRỰC TIẾP M.U - QPR: Mệnh lệnh phải thắng

Vụ ngạt khí trong quán karaoke: Thêm 1 nạn nhân chuyển viện về nhà vì vô phương cứu chữa

Vụ ngạt khí trong quán karaoke: Thêm 1 nạn nhân chuyển viện về nhà vì vô phương cứu chữa

Mới nhất trong mục


Máy xử lý ngôn ngữ Citinews v.4.0.311
(Sản phẩm nghiên cứu công nghệ - Phi lợi nhuận)
Copyright © 2010-2013 – Công ty cổ phần tích hợp dữ liệu NextCom
Giấy phép thông tin điện tử số 192/GP-TTĐT ngày 19/08/2010
Phone: 043-9728190. Fax: 043-9728838. Hotline: 0168.712.5922
Vui lòng Click "Yêu cầu cập nhật nội dung hoặc gỡ bài ngay lập tức" ở cuối bài viết để gỡ bài
Web crawler | News Processing | Text Analytics | Sentiment Analysis | Natural Language Processing