Bài 1: Công tác sưu tầm, nghiên cứu

06-01-2014 23:31 - Theo: www.qdnd.vn

Sử thi Tây Nguyên là bộ sử thi đồ sộ bậc nhất của thế giới, có giá trị to lớn trong đời sống sinh hoạt văn hóa và tâm linh của các dân tộc thiểu số Tây Nguyên. Hiện nay, các tỉnh Tây Nguyên đang phối hợp với Bộ Văn hóa-Thể thao và Du lịch lập hồ sơ trình UNESCO công nhận "Nghệ thuật truyền khẩu sử thi Tây Nguyên là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại".

>> Giữ gìn, tôn tạo và phát huy giá trị các di sản văn hóa
>> Trại sáng tác VHNT các dân tộc thiểu số VN khu vực miền Trung – Tây Nguyên
>> Đánh giá tình hình người dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên
>> Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam: Triển khai nhiệm vụ công tác năm 2014

Nghê nhân Y Wang không chỉ tích cực truyền dạy sử thi mà còn đam mê nhạc cụ dân tộc.

Không phải gần đây giới nghiên cứu văn hóa trong và ngoài nước mới quan tâm tới sử thi Tây Nguyên, mà từ năm 1927, tại Pa-ri, L.Sabatier, nhà dân tộc học người Pháp đã công bố sử thi Đam San bằng song ngữ Ê Đê - Pháp. Đây là kết quả nghiên cứu, sưu tầm đầu tiên về sử thi Tây Nguyên, gây tiếng vang trong giới nghiên cứu văn hóa dân gian (folklore) thế giới. Vào thời điểm đó, sử thi Đam San được xếp ngang hàng với các tác phẩm anh hùng ca nổi tiếng như I-li-át và Ô-đi-xê của Hy Lạp, Bài ca chàng Rô-lăng của Pháp. Đến năm 1963, tại Hà Nội, trên cơ sở những kết quả sưu tầm ban đầu, văn học nước nhà đã xuất bản 5 tác phẩm sử thi Tây Nguyên, mà chủ yếu là của đồng bào dân tộc Ê Đê, gồm: Xinh Nhã, Đăm Di, Khinh Dú, Dăm Đơn và Y Pao.

Nhưng việc nghiên cứu, sưu tầm, biên dịch, xuất bản sử thi Tây Nguyên chỉ thực sự được quan tâm và thực hiện một cách bài bản từ năm 1998, khi thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) về Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Đặc biệt, từ năm 2001 đến 2007, triển khai Dự án "Điều tra, sưu tầm, bảo quản, biên dịch và xuất bản sử thi Tây Nguyên" với tổng kinh phí 18 tỷ đồng, công tác nghiên cứu, sưu tầm, biên dịch, xuất bản sử thi Tây Nguyên đã đạt được những thành tựu quan trọng. Với sự tham gia tích cực của Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn quốc gia (nay là Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam), cùng các tỉnh Đắc Lắc, Đắc Nông, Gia Lai, Kon Tum, Lâm Đồng, Phú Yên, Ninh Thuận, Khánh Hòa và Bình Phước, giới nghiên cứu đã sưu tầm được 801 tác phẩm sử thi với tổng cộng 5.679 băng ghi âm loại 90 phút, quay 15 bộ phim tư liệu về diễn xướng sử thi, chụp 6000 bức ảnh về hát kể sử thi. Đến thời điểm hiện nay, đã phiên âm 123 tác phẩm, dịch nghĩa 115 tác phẩm, xuất bản được 75 bộ sách sử thi Tây Nguyên in song ngữ Việt và tiếng các dân tộc thiểu số bản địa Tây Nguyên và đang tiến hành công tác chuẩn bị xuất bản thêm 21 bộ sách sử thi Tây Nguyên. Ngoài các sử thi nổi tiếng như Đam San, Xinh Nhã, Đăm Di, Khing Dú, M'Drông Dăm (của người Ê Đê), các nhóm nghiên cứu còn phát hiện và sưu tầm 3 bộ sử thi liên hoàn đồ sộ (còn gọi là sử thi chuỗi hay sử thi phổ hệ), đó là Ót N'rông của người M'nông, Đăm Giông của người Ba Na và Dông của người Xê Đăng. Mỗi bộ sử thi liên hoàn này gồm trên dưới 100 tác phẩm có sự liên kết khá hoàn chỉnh và được các chuyên gia đánh giá là những sử thi có độ dài nhất của thế giới, sánh ngang với những sử thi đồ sộ của nước ngoài như Ramayana, Kalevala,... Đặc biệt, tại Bắc Tây Nguyên như Kon Tum, vốn trước đây xác định là "vùng trắng" sử thi, thì qua việc thực hiện dự án đã có hai bộ sử thi liên hoàn của người Ba Na và Xê Đăng được phát hiện, sưu tầm.

Nhà nghiên cứu văn hóa Trương Bi, thành viên nhóm điều tra, sưu tầm, bảo quản, biên dịch và xuất bản sử thi Tây Nguyên nhận định: Kết quả Dự án "Điều tra, sưu tầm, bảo quản, biên dịch và xuất bản sử thi Tây Nguyên" cho thấy, địa bàn tỉnh Đắc Lắc (nay gồm hai tỉnh ở Nam Tây Nguyên là Đắc Lắc và Đắc Nông) là nơi lưu giữ kho tàng sử thi Tây Nguyên vô cùng phong phú. Cụ thể tại Đắc Lắc, đã tiến hành điều tra, khảo sát 110 xã thuộc 11 huyện, kết quả có 21 nghệ nhân Ê Đê, 19 nghệ nhân M'nông biết hát kể sử thi (kể Khan), đồng thời đã sưu tầm được 67 tác phẩm sử thi Ê Đê, 108 tác phẩm sử thi M'nông, góp phần quan trọng vào việc xuất bản, công bố 75 bộ sách sử thi Tây Nguyên. Cũng theo nhà nghiên cứu văn hóa Trương Bi: Các nghệ nhân có nhiều công lao đóng góp vào sự thành công của công tác "Điều tra, sưu tầm, bảo quản, biên dịch và xuất bản sử thi Tây Nguyên" là Điểu K'lung, Điểu K'lưk, Điểu Kâu, Điểu Glơi, Điểu M'biơi (dân tộc M'nông), Y Nuih Niê, Y Wưu Niê, Y Wang Hwing, Y Wơn Kna (dân tộc Ê Đê). Đặc biệt, nghệ nhân Điểu K'lung, được xem là pho sử thi sống của Tây Nguyên, có khả năng hát kể được 200 sử thi M'nông và thực tế, nghệ nhân đã hát kể phục vụ sưu tầm, biên dịch 50 sử thi M'nông.

Đánh giá về sử thi Tây Nguyên, tại hội thảo khoa học công bố sử thi Tây Nguyên được tổ chức tháng 5-2007, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, GS, TS Nguyễn Xuân Kính nhận định: "Đây là kho tàng sử thi vào loại phong phú, đồ sộ hiếm có trên thế giới!". 

Bài và ảnh: KIỀU BÌNH ĐỊNH

(Còn nữa)